Sơn ta không đơn thuần là một chất liệu mỹ thuật, mà là tinh túy kết tinh từ một nghề xưa vốn vô cùng nhọc nhằn, từ việc khai thác nhựa sơn đầy gian khó đến quá trình chế tác đòi hỏi sự kiên trì và kỹ năng bậc thầy. Chương trình giao lưu “Sơn ta - Người làm nghề kể chuyện nghề” được tổ chức để những người đang trực tiếp giữ lửa nghề cùng chia sẻ về hành trình gìn giữ, niềm đam mê và những trăn trở trong việc bảo tồn, phát huy chất liệu “quốc bảo” này trong dòng chảy đương đại.

Chương trình giao lưu “Sơn ta - Người làm nghề kể chuyện nghề”. Ảnh: TITC

Họa sĩ Đào Ngọc Hân - Ủy viên Ban chấp hành Hội Khảo cổ học Việt Nam cho biết, nghề sơn ta vốn đòi hỏi kỹ thuật cực kỳ cao và không chỉ bó hẹp ở một địa phương. Ngoài làng nghề Hạ Thái, chúng ta còn có hệ thống các làng nghề truyền thống khác như làng Đình Bảng, Bình Vọng, Kiêu Kỵ với kỹ thuật dát vàng bạc trên sơn, hay các hiệp thợ từ Ninh Bình, Hưng Yên... tạo nên một bản đồ kỹ thuật vô cùng phong phú. Cũng theo họa sĩ Đào Ngọc Hân, dấu ấn nghề sơn đã xuất hiện từ thời văn hóa Đông Sơn, đặc biệt là tại mộ thuyền Việt Khê (Thủy Nguyên, Hải Phòng). Sự rực rỡ của nghề sơn còn được khẳng định qua hệ sinh thái làng nghề phụ trợ trải dài khắp các tỉnh thành; dưới thời Lê Trung Hưng đã từng có hàng chục phường sơn chuyên nghiệp chế tác những món đồ nội thất, những bức bình phong tinh xảo theo đơn đặt hàng của thương nhân Ý, Pháp, Hà Lan... đưa sản phẩm sơn Việt vươn tầm quốc tế từ hàng trăm năm trước.

Các diễn giả chia sẻ về nghề sơn ta. Ảnh: TITC

Họa sĩ Nguyễn Đình Bảng - nguyên Trưởng khoa Mỹ nghệ Trường Trung cấp nghề Tổng hợp Hà Nội cho biết, Trường Trung cấp nghề Tổng hợp Hà Nội có bề dày truyền thống về đào tạo nghề, đã biên soạn nhiều tài liệu, đúc kết kinh nghiệm, kỹ thuật truyền thống với nhiều kỹ năng, công cụ khác nhau để có thể làm ra những sản phẩm sơn mài. Trường Trung cấp nghề Tổng hợp Hà Nội cũng đã đưa các kỹ năng về căn bản nhất để học sinh có thể dễ dàng hiểu và thực hiện, từ chọn chất liêu, phân loại sơn, pha trộn sơn, trang trí… Trường đặc biệt coi trọng kỹ thuật truyền thống nghề sơn ta, bởi nghề sơn này khác các nước trong khu vực… Tuy nhiên hiện nay, chỉ một số ít họa sĩ yêu nghề, một số làng nghề mới sử dụng sơn ta trong việc sản xuất đồ thủ công và sáng tác nghệ thuật, làm cho nghề sơn ta đang dần mai một…

Nhóm “nhạc ta nhà phố” biểu diễn tại chương trình giao lưu. Ảnh: TITC

Họa sĩ - nhà nghiên cứu văn hóa Nguyễn Mạnh Đức nhận định, giá trị của sơn ta ở chỗ là làm ra sự khác biệt trong quá trình thực hiện nghệ thuật của mình. Tinh thần vẽ tranh sơn ta khác biệt với các loại sơn khác, đặc biệt là tranh trong nghệ thuật. “Sơn ta và là sơn mài” đã tạo ra một quan niệm vẽ hoàn toàn khác hẳn với các loại sơn khác, đó là không phải vẽ lên, mà phải mài ra cái bên trong, tức là lấy cái phần âm ở bên trong. Tìm tòi cái âm là tìm tòi khó khăn hơn tất cả, mạo hiểm hơn tất cả; không dừng lại ở những định hình sớm hơn. Tức là người họa sĩ, người thợ thủ công không chủ động được, cho đến khi mài ra, tìm được lại. “Bản thân chất liệu sơn ta đã tạo ra một khoảng mà các nghệ sĩ được sáng tạo và tự tìm mình trong quá trình vẽ đấy, rất gần với cách chơi về thẩm mỹ của người Việt, tạo ra những giá trị mà người nghệ sĩ không kiểm soát được, mang cảm xúc rất mạnh, tạo ra sự dung dị, sự chấp nhận và đón nhận” - họa sĩ Nguyễn Mạnh Đức chia sẻ.

Những âm điệu trên nền nhạc truyền thống của nhóm “nhạc ta nhà phố” góp phần lan tỏa di sản. Ảnh: TITC

Nhà nghiên cứu Đàm Quang Minh chia sẻ, ngày nay, dù rất ít họa sĩ, nghệ sĩ sáng tác với chất liệu sơn mài, nhưng sức sống của “sơn ta” vẫn luôn tỏa sáng. Nhiều nghệ sĩ, họa sĩ trẻ đương đại đã không ngần ngại thử sức với sơn ta; thử nghiệm, tìm tòi ứng dụng sơn mài, trên các chất liệu khác nhau, từ các chất liệu truyền thống đến thủy tinh, sắt… Đấy là sự chuyển mình từ kỹ năng nghề thủ công sang ngôn ngữ hội họa tạo hình đương đại, để sơn ta có thêm sức sống mới.

Kết thúc chương trình giao lưu, du khách và những đại biểu tham dự được trải nghiệm phần trình diễn của các nghệ sĩ  nhóm “nhạc ta nhà phố” với những âm điệu trên nền nhạc truyền thống, như một cách khác để di sản được cất lời và lan tỏa.

Trung tâm Thông tin du lịch