Bể trầm tích Na Dương là một điểm đến quan trọng trên tuyến tham quan số 4 “Khám phá Thủy cung”. Nơi đâylà kết quả của sự hình thành và hoạt động của đới đứt gãy Cao Bằng-Tiên Yên cách đây khoảng 40-50 triệu năm.

Là bể than nâu lửa trên đất liền lớn nhất Việt Nam với trữ lượng trên 100 triệu tấn than, bể trầm tích Na Dương rộng khoảng 80km2, có dạng hình elip với bề rộng 7-8km, chiều dài 18km. Đến nay, các nhà khoa học đã phát hiện và nghiên cứu ở đây nhiều bộ sưu tập khổng lồ dấu tích hóa thạch của các loài động vật, thực vật đa dạng, độc đáo, sống cách ngày nay từ khoảng 20 - 30 triệu năm, nhiều giống loài hiện còn tồn tại. Từ năm 1992, hóa thạch một loài cá sấu nhỏ đã được phát hiện. Kể từ đó có thêm hàng loạt phát hiện mới về hóa thạch với các chi loài động thực vật được công bố.

Hóa thach xương Tê Giác Epiaceratherium naduongensis tại mỏ than Na Dương. Ảnh: Madelaine Bohme

Các hóa thạch tại đây đã chứng minh sự tồn tại của những khu rừng ẩm ướt nhiệt đới, cận nhiệt đới. Các loài thực vật giàu chất nhựa phát triển ở những vùng khí hậu ôn đới ẩm hoặc cận nhiệt đới, nhiệt đới nóng ẩm như họ cử, họ sồi, long não, dâu tằm, thị, đa…và một số loài thực vật bậc thấp.

Hiện nay, với tiến bộ của khoa học - công nghệ, từ các kết quả nghiên cứu các hệ sinh thái cổ cho phép khôi phục điều kiện cổ địa lý, cổ khí hậu đã tồn tại trong quá khứ qua nghiên cứu hóa thạch của các giống, loài động, thực vật. Theo đó, đã phát hiện rất nhiều hóa thạch động vật có xương sống, động vật không xương sống và thực vật Đệ Tam tại bể trầm tích Na Dương. Các kết quả về địa tầng, cổ sinh vật học và cổ sinh thái học tại mặt cắt Na Dương chỉ ra tính đa dạng sinh học cao được ghi nhận như: cá, rùa, cá sấu và đặc biệt là hóa thạch động vật có vú (anthracotheres, tê giác, linh trưởng)… Nhiều loài và chi đã được đặt tên địa phương như: ốc nước ngọt Bacbotricula, vẹm Unionid (5 loài), cá (9 loài), rùa (5 - 6 loài), cá sấu (3 loài, trong đó có tên Orientalosuchus naduongensis), “quái thú than” anthracotheres, tê giác Epiaceratherium naduongense và linh trưởng mũi cong Anthradapis vietnamensis.

Hóa thạch xương sọ Thú than Bakalovia Orientalis tại mỏ than Na Dương. Ảnh: Madelaine Bohme

Lịch sử phát triển bể trầm tích Na Dương, cơ chế thành tạo bể than cũng như tiến trình phát triển của hệ động, thực vật phong phú với nhiều giống loài độc đáo đã tạo ra các giá trị khoa học nổi bật và hấp dẫn, làm nên sự khác biệt tiêu biểu của Công viên địa chất Lạng Sơn.

Như vậy, ngoài tài nguyên than đá thuận tiện khai thác, bể trầm tích Na Dương còn ẩn chứa rất nhiều tài nguyên di sản địa chất quý báu, độc đáo về cổ sinh địa tầng, cổ địa lý, cổ môi trường…, thể hiện một lịch sử phát triển địa chất, kiến tạo rất thú vị và hấp dẫn, thu hút nhiều nhà địa chất và khách du lịch trong và ngoài nước đến thăm quan, nghiên cứu.

Nhận thức được những giá trị đó, hiện nay,  Công viên địa chất Lạng Sơn đang tích cực hợp tác với Công ty Than Na Dương xây dựng, phát triển địa điểm thế giới đầm hồ Na Dương thành một điểm tham quan nổi bật. Dự án triển khai tại đây có diện tích khoảng hơn 5.800m2 bao gồm các hạng mục đài quan sát ngắm cảnh, bãi đỗ xe, nhà chờ, nhà vệ sinh, con đường tham quan và một bảo tàng trưng bày hóa thạch cổ sinh ngoài trời phục vụ du khách và nhân dân đến tham quan tìm hiểu, nghiên cứu khoa học. Đây sẽ là điểm đến hấp dẫn trên tuyến tham quan số 4, được coi như một “cửa sổ” mở ra cái nhìn về thế giới đầm hồ cổ đại.

Trung tâm Thông tin du lịch